Dẫn nhập
“Thay đổi” và “phát triển không ngừng” là những từ ngữ được dùng để mô tả cho thế giới mà chúng ta đang sống. Sự chuyển mình nhanh chóng ấy được thúc đẩy cách mạnh mẽ từ sự phát triển của công nghiệp hoá – hiện đại hoá. Đi cùng với những điểm tích cực đáng kể trong nhiều lĩnh vực nhằm tăng cường những tiện ích và cơ hội phát triển, công nghiệp hoá – hiện đại hoá cũng tác động sâu rộng tới nhiều khía cạnh trong đời sống xã hội, đặc biệt biến đổi cách sâu sắc trong sự liên đới và chất lượng cuộc sống của các thành viên trong gia đình. Cùng nhìn vào thực trạng của các gia đình dưới tác động của sự phát triển công nghiệp hoá – hiện đại hoá và tìm hiểu Giáo huấn của Giáo hội cho vấn đề thời sự này, qua đó, bài viết này xin đưa ra một số giải pháp với hy vọng phần nào bảo đảm sự cân bằng và bền vững trong đời sống gia đình trong thời đại công nghệ số ngày nay.
- Thực trạng
“Công nghiệp hóa – hiện đại hóa là hai khái niệm liên quan đến quá trình phát triển kinh tế và xã hội của một quốc gia hay một vùng lãnh thổ. Công nghiệp hóa là quá trình chuyển đổi cơ bản và toàn diện hầu hết các hoạt động sản xuất từ việc sử dụng sức lao động thủ công sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động phổ thông dựa trên sự phát triển của ngành công nghiệp cơ khí. Hiện đại hóa là quá trình ứng dụng, trang bị những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại vào quá trình sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội. Hiện đại hóa bao gồm cả công nghiệp hóa và các hoạt động khác như nông nghiệp, giao thông, thông tin, giáo dục, y tế… Hiện đại hóa giúp tạo ra năng suất lao động cao, chất lượng cuộc sống tốt và sự thay đổi về văn hóa, chính trị và xã hội”[1]. Đối với đời sống gia đình hiện nay, công nghiệp hoá – hiện đại hoá có nhiều tác động tích cực nhưng cũng kèm theo nhiều ảnh hưởng tiêu cực.
Về khía cạnh kinh tế, công nghiệp hoá – hiện đại hoá có thể mang lại nguồn thu nhập cao hơn so với lao động truyền thống, giúp cải thiện điều kiện sống. Tuy nhiên, điều đó cũng tạo ra những áp lực về tài chính khi gia đình muốn có mức sống cao hơn. Những căng thẳng và áp lực trong đời sống gia đình ngày càng lớn khi vợ hoặc chồng hoặc cả hai đều phải làm thêm giờ. Điều này dẫn tới hậu quả là mọi thành viên trong gia đình ít có thời gian cho nhau, cha mẹ không còn giờ để chăm sóc, giáo dục con cái cho đúng mức. Nhịp độ căng thẳng cùng với sự đòi hỏi năng suất hay áp lực trong các ngành nghề và dịch vụ gây ra sự mệt mỏi. Vì thế, mối tương quan giữa các thành viên bị sa sút, chất lượng giao tiếp trong gia đình trở nên lỏng lẻo và thậm chí rất dễ đổ vỡ.
Về mặt xã hội, công nghiệp hoá – hiện đại hoá tạo ra nhiều cơ hội việc làm, mở rộng quy mô để giúp con người có khả năng tiếp cận được nhiều ngành nghề trong các môi trường làm việc đa dạng. Tuy nhiên, điều này kèm theo vấn đề di cư lao động từ nông thôn lên thành phố hoặc ra ngoại quốc để có cơ hội làm việc tốt hơn, thu nhập cao hơn. Khi đó, lối sống gia đình bị thay đổi từ nếp sống gia đình truyền thống sang cách sống gia đình hiện đại. Nếp sống này khiến các gia đình đôi khi rơi vào tình trạng ai lo việc người đó, trách nhiệm của cha mẹ với con cái và bổn phận của con cái đối với cha mẹ không được thực hiện cách đúng nghĩa. Điều này cũng đồng nghĩa với việc các thói quen sinh hoạt và văn hoá gia đình bị mất trật tự. Như vậy, có thể thấy công nghiệp hoá – hiện đại hoá vừa tạo ra nhiều cơ hội để phát triển kinh tế và xã hội nhưng cũng kéo theo nhiều vấn nạn đối với đời sống gia đình, đặc biệt là gây ra sự áp lực, căng thẳng về công việc và làm rạn nứt sự gắn kết, tình liên đới giữa các thành viên trong gia đình. Với những ảnh hưởng mà công nghiệp hoá – hiện đại hoá mang lại cho đời sống con người, đặc biệt đối với chất lượng cuộc sống và sự gắn kết các phần tử trong đời sống gia đình, Giáo hội hết sức quan tâm và lên tiếng cách rõ ràng qua nhiều văn kiện và Thông điệp.
- Giáo huấn của Giáo hội
Vấn đề về gia đình luôn được Giáo hội quan tâm qua mọi thời. Điều đó được thể hiện trong nhiều văn kiện của Công đồng Vaticano II cũng như các Thông điệp hay Tông huấn của các Đức Giáo Hoàng. Trước hết, Hiến chế Gaudium et Spes (Vui mừng và hy vọng) là một trong những văn kiện lớn của Công đồng Vaticano II đề cập nhiều vấn đề liên quan đến gia đình trong bối cảnh xã hội hiện đại. Công đồng nhấn mạnh rằng: Gia đình là nền tảng của xã hội và là nơi các thế hệ khác nhau tụ họp lại để giúp nhau phát triển trí tuệ và hài hoà các quyền cá nhân với các yêu cầu của đời sống xã hội[2]. Như thế, công nghiệp hoá – hiện đại hoá giúp ích cho việc nâng cao kinh tế và mức sống vật chất trong gia đình nhưng theo Giáo huấn của Giáo hội, việc phát triển đó cũng phải đảm bảo sự hài hoà các mối tương quan giữa các thành viên trong gia đình. Công đồng cũng đưa ra điều kiện cần thiết cho việc phát triển mối tương quan ấy là phải có sự hợp tác tỉ mỉ của cha mẹ trong việc giáo dục con cái, sự hiện diện tích cực của người cha, người mẹ trong gia đình là điều không thể thiếu đối với con cái dù ở độ tuổi nào[3]. Trong thời đại kinh tế phát triển hiện nay, Giáo hội cũng đề nghị cho những người lao động được hưởng đủ thời gian nghỉ ngơi và giải trí để vun đắp cho cuộc sống gia đình, văn hoá, xã hội và tôn giáo của mình[4]. Một vài nét sơ qua trong văn kiện để cho thấy, Giáo hội luôn khuyến khích sự phát triển kinh tế trong gia đình nhưng đồng thời việc phát triển đó phải phục vụ cho việc nâng cao sự liên đới giữa các thành viên trong gia đình.
Sau 90 năm Thông điệp Rerum Novarum (Tân sự) của Đức Giáo Hoàng Leo XIII được ban hành, bàn về công bằng xã hội, cụ thể là về lao động và quyền của người lao động, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolo II tiếp tục trình bày đề tài này này trong Thông điệp Laborem Exercens năm 1981 (Lao động của con người). Khi nói về lao động, Đức Giáo Hoàng khẳng định lao động là nền tảng xây dựng đời sống gia đình và là một quyền tự nhiên, là thiên chức của con người. Đặc biệt, ngài đề cao vai trò của lao động: trước hết, lao động để đảm bảo sự sinh sống cho gia đình và thứ đến, lao động giúp thực hiện các mục tiêu của gia đình, nhất là mục tiêu giáo dục[5]. Tuy nhiên, Đức Gioan Phaolo II cũng phê phán các hệ thống kinh tế trong đó lao động bị coi như hàng hoá để trao đổi hoặc bóc lột. Ngài khẳng định rằng con người phải luôn luôn được đặt bên trên các lợi ích kinh tế. Như thế, liên hệ với thời đại hiện nay, Đức Giáo Hoàng cũng chỉ ra rằng mọi sự sắp xếp lao động cần bảo đảm gia đình không bị tổn hại nhưng phải mang lại sự thịnh vượng và ổn định cho gia đình.
Năm 2016, Tông huấn Amoris Laetitia (Niềm vui của tình yêu) được ban hành bởi Đức Giáo Hoàng Phanxico cũng chú trọng vào tình yêu trong gia đình và những thách thức mà gia đình phải đối mặt trong thế giới hiện đại ngày nay. Với thách thức của công nghiệp hoá – hiện đại hoá, Tông huấn đề cập đến các yếu tố như áp lực công việc, nhịp sống vội vàng và nhu cầu nâng cao kinh tế cùng biết bao những hệ luỵ khác mà nền kinh tế thị trường và công nghệ mang lại. Đối mặt với những thách thức ấy, Đức Giáo Hoàng khuyến khích các gia đình chú trọng đến việc xây dựng các mối tương quan sâu sắc giữa các thành viên trong gia đình thay vì để cuộc sống công nghiệp hoá – hiện đại hoá làm suy giảm sự tương tác ấy. Để giải quyết vấn đề này, Tông huấn kêu gọi sự cộng tác từ các tổ chức kinh tế tạo điều kiện để các gia đình có thể cân bằng giữa công việc và đời sống gia đình nhưng vẫn đảm bảo chất lượng cuộc sống về mặt kinh tế. Cùng với đó, Đức Giáo Hoàng cũng khuyến khích Giáo hội trở nên người đồng hành để cung cấp sự hướng dẫn và hỗ trợ cho các gia đình về mặt tinh thần.
- Giải pháp
Nhìn vào thực trạng của các gia đình dưới sự tác động của nền kinh tế công nghiệp hoá – hiện đại hoá ngày nay cùng với Giáo huấn của Giáo hội cho vấn đề này, điều cần thiết là phải đưa ra những giải pháp thực sự khả thi nhằm giảm bớt những ảnh hưởng tiêu cực và tăng cường tình gắn kết trong gia đình. Vấn đề đang được đặt ra có sự liên quan tới cả bảy nguyên tắc của Giáo huấn xã hội của Giáo hội Công giáo. Tuy nhiên, một cách gần gũi nhất, nguyên tắc về phẩm giá của lao động và các quyền cơ bản của người lao động phải được chú trọng. Ngoài ra, dù sống trong môi trường làm việc nào, đi cùng với quyền được đáp ứng những nhu cầu căn bản, mọi người cũng có bổn phận và trách nhiệm với nhau, với gia đình và với xã hội. Như thế, công nghiệp hoá – hiện đại hoá đang ngày càng lôi cuốn con người đến chỗ nguy cơ đánh mất bản thân, xa rời nhau và tách biệt với gia đình mình một cách tự nhiên mà hầu như chúng ta không kịp nhận ra. Giải pháp đưa ra phải được thực hiện từ nhiều đối tượng và nhiều khía cạnh.
Trước hết, về phía các tổ chức kinh tế, việc tạo lập một môi trường làm việc hỗ trợ là điều cần thiết. Môi trường hỗ trợ bao gồm thiết lập chế độ nghỉ phép đầy đủ như nghỉ phép sinh con, chăm sóc khi con cái ốm đau, hỗ trợ gia đình bằng cách cung cấp các chương trình chăm sóc sức khoẻ cũng như tinh thần. Ngoài ta, việc xây dựng và thực hiện các chính sách trợ cấp cho gia đình có thu nhập thấp là một giải pháp rất thiết thực giúp gia đình giải quyết vấn đề khó khăn kinh tế. Một giải pháp mà trong thực tế đã có những tổ chức kinh tế tư nhân áp dụng và mang lại hiệu quả rất tốt, đó là tổ chức các sự kiện cộng đồng, các hoạt động chung cho người lao động và người thân trong gia đình, thậm chí có thể tổ chức các sinh hoạt tôn giáo vào một giờ làm việc tính lương trong tuần nhằm khuyến khích khuyến khích sự gắn kết và hỗ trợ giữa các gia đình. Đây quả là những mô hình tổ chức đáng học hỏi. Nó không những vẫn tạo ra công ăn việc làm, thúc đẩy phát triển kinh tế trong thời đại hiện đại hoá mà còn giúp con người sống trở nên người hơn, tình nghĩa hơn, đáng sống hơn.
Về phía người lao động, mỗi phần tử cần ý thức lao động đúng nghĩa để góp phần phát triển xã hội trong môi trường làm việc của mình. Cha mẹ trong gia đình đang tham gia lao động cần biết cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Cụ thể, mọi thành viên cần thiết lập thời gian làm việc cách linh hoạt ở công sở cũng như tại gia đình. Điều này đảm bảo mọi người trong gia đình có thể dành thời gian chung cho nhau như ăn tối cùng nhau, tham gia giải trí chung, hoặc tổ chức họp gia đình để thảo luận về các vấn đề cần thiết trong gia đình. Cha mẹ cần hiện diện cách tích cực trong việc chăm sóc và giáo dục con cái. Xã hội hiện đại hoá đến đâu cũng không thể thay thế sự hiện diện cụ thể này. Trong xã hội hiện nay, có lẽ không dễ để thực hiện cách triệt để những giải pháp trên. Tuy nhiên, việc chung tay xây dựng và thực hiện dù nhỏ lẻ cũng vẫn phần nào giúp lan toả và có hy vọng khả thi từ chính những người vừa lao động nhưng muốn sống một cuộc sống đúng nghĩa.
Kết luận
Công nghiệp hoá – hiện đại hoá là một bước tiến quan trọng góp phần tích cực cho xã hội trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, cải thiện chất lượng cuộc sống và tạo ra những cơ hội mới. Tuy nhiên, len lỏi vào đời sống gia đình, công nghiệp hoá – hiện đại hoá cũng mang lại không ít những tác động tiêu cực và thách thức cho mỗi thành viên trong gia đình. Sự ảnh hưởng sâu sắc của cách sống hiện đại tới chất lượng cuộc sống và tính gắn kết của các phần tử trong gia đình cần được nhận thức cách rõ ràng và tức thời. Trong đó, tìm hiểu Giáo huấn của Giáo hội và tích cực thực hiện sẽ giúp cho mỗi người dù đứng trong vai trò là các nhà tổ chức kinh tế hay những người lao động trong guồng máy kinh tế ấy đều có trách nhiệm và tránh được những hệ luỵ. Nhận thức và thực sự hành động để đi đến thay đổi thì cá nhân, gia đình và xã hội sẽ ngày càng tiến bộ và phát triển bền vững.
[1] Đỗ Văn Minh, “Lao động – tiền lương – việc làm”, (27/9/2023), https://thuvienphapluat.vn/lao-dong-tien-luong/cong-nghiep-hoa-hien-dai-hoa-la-gi-vai-tro-cua-nguoi-lao-dong-trong-viec-phat-trien-cong-nghiep-hoa-10591.html.
[2] X. Gaudium et Spes, số 52.
[3] Ibid.
[4] Ibid, số 67.
[5] X. Laborem Exercens, số 10.
— Therese Thông Xanh, C.M.R.–
