“Thiên Chúa phán: Chúng ta hãy làm ra con người theo hình ảnh chúng ta, giống như chúng ta.Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh Thiên Chúa; Thiên Chúa sáng tạo con người có nam có nữ” (St 1, 26-27). Thông điệp từ lời Kinh Thánh này muốn diễn tả “Thiên Chúa đặt con người vào trung tâm và chóp đỉnh của trật tự sáng tạo”[1]. Con người là thụ tạo duy nhất thể hiện chính Đấng Tạo Hóa trong công trình tạo dựng và là “sinh vật duy nhất trên trái đất mà Thiên Chúa muốn có mặt vì lợi ích riêng của chính họ” [2]. Chính bởi vì là một ngôi vị do Thiên Chúa tạo dựng nên, mỗi người “không phải là một thứ gì đó, mà là một ai đó, và có giá trị độc nhất”[3].
Hiểu được ơn gọi cao quý mà Thiên Chúa đã ban, Giáo hội cũng nhìn thấy và luôn quan tâm đến phẩm giá con người, nhân vị. Đây được coi là những khái niệm nền tảng trong Giáo Huấn Xã hội của Giáo hội (105 -151). Hiến chế Tín lý về Mục vụ Gaudium et Spes cũng đặt con người làm nền tảng cho những giáo huấn về gia đình, xã hội: “Tiêu điểm chính của tất cả những gì công đồng trình bày là con người, dĩ nhiên là con người duy nhất và toàn diện với thể xác và linh hồn, tình cảm và lương tri, trí khôn và ý chí” [4]. Giáo hội chú trọng đến phẩm giá con người – nhân vị trong khía cạnh: bảo vệ sự tự do, quyền bình đẳng, nhân quyền của con người; nhân vị trong đạo đức sinh học: phá thai, an tử, trợ tử… Nhưng khi nhìn về con người như một nhân vị, Giáo hội còn nêu cao vai trò của hoạt động giáo dục.
Quả thật, tầm nhìn nền tảng của giáo dục công giáo luôn là tầm nhìn nhân vị: “Mục tiêu của nền giáo dục chân chính là đào tạo con người như một nhân vị, hướng đến lý tưởng của bản thân cũng như lợi ích của các cộng đồng mà họ là thành viên và sẽ tham gia phục vụ khi đến tuổi trưởng thành” [5]. Với tầm nhìn nhân vị như vậy, Giáo hội nhấn mạnh tới nền giáo dục toàn diện, giáo dục bằng gương mẫu và giáo dục phải hướng đến một tương lai tích cực.
Giáo dục công giáo là một nền giáo dục có tính toàn diện, quan tâm đến mọi chiều kích nhân vị, không chỉ về mặt kiến thức, mà còn về thiêng liêng, đức hạnh và nhân cách. Đối với xã hội, giáo dục cung cấp cho sinh viên, học sinh “khả năng và kĩ năng cần thiết để bước vào thị trường lao động và đời sống xã hội. Nghĩa là một tầm nhìn thuần túy kinh tế và xã hội” [6]. Giáo hội không phủ nhận điều đó. Giáo hội vẫn cho mục tiêu đó là cần thiết, nhưng chưa đủ; cần cung cấp cho học viên một nền giáo dục toàn diện, đào tạo con người toàn diện. Toàn diện nghĩa là toàn diện xác hồn: phát triển hài hòa những khả năng thể lý, luân lý và tinh thần để có được ý thức trách nhiệm đầy đủ hơn. Được coi là giáo dục toàn diện khi nó có tính xã hội: “phải huấn luyện cho giới trẻ biết tham gia vào đời sống xã hội, để sau khi được chỉ dẫn đúng đắn về những hành trang cần thiết và thích hợp, các thanh thiếu niên có thể tích cực dấn thân, tham gia những đoàn thể khác nhau của cộng đồng nhân loại, cởi mở khi đối thoại với tha nhân cũng như hăng say hoạt đông để góp phần thực hiện công ích”[7]. Hơn nữa, giáo dục toàn diện tôn trọng từng con người, thúc đẩy học viên tự ý thức, tự giáo dục, giúp học viên mở rộng lòng trí trước huyền nhiệm của thiên nhiên và thế giới [8].
Điều này được thực hiện rất rõ, khi mùa hè vừa qua, con được tham gia cộng tác vào “Trại hè Kinh Thánh Tiếng Anh” (EBSC) của Học viện Thần học Thánh Phêrô Lê Tùy tổ chức, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của cha Anton Trần Văn Phú – đặc trách đào tạo. EBSC giúp các bạn thiếu niên nam công giáo từ 12 đến 15 tuổi phát triển toàn diện qua việc đào tạo nhân bản, thiêng liêng, tri thức và thể lý. Một cách cụ thể, chương trình còn giúp các em thiếu niên đào sâu căn tính công giáo của mình thông qua đời sống cầu nguyện, học tập, lao động và thể thao. Trong thời gian tham gia chương trình, các em không chỉ học tiếng anh, mà còn học cách trở thành môn đệ của Đức Giêsu và xác định tình bạn hữu với các bạn khác.
Quả thật, điểm nổi bật của EBSC là các em được bước vào thế giới Anh ngữ và Kinh Thánh. Thông qua việc làm quen với những câu chuyện của Thánh Kinh, các em có khả năng tự tin trong việc trình bày ý tưởng trước công chúng và giao tiếp hàng ngày. Quy mô lớp học nhỏ cũng là cơ hội giúp các em có điều kiện tương tác, đối thoại và tranh luận. Tuy nhiên, đây mới chỉ là mục tiêu về kiến thức mà các em đạt được trong EBSC. Chắc hẳn, sẽ còn có rất nhiều điều khác mà các em nhận được cách tự nhiên trong chương trình này.
Cụ thể, về mặt thiêng liêng: mỗi ngày, các em đều được tham dự Thánh lễ và các giờ kinh nguyện sáng, trưa, chiều, tối. Đây có thể coi là một bước đột phá của các em. Các em phải chiến thắng sự uể oải mỗi sáng, phải thức dậy sớm hơn nhiều so với khi ở tại gia đình. Các em có nhiều thời gian để cầu nguyện với Chúa. Những điều này, ban đầu các em cảm thấy như bị bắt ép, nhưng sau đó các em đã ý thức và yêu mến đời sống cầu nguyện hơn và thực sự coi cầu nguyện là quan trọng trong ngày sống.
Bên cạnh đó, vì là chương trình giáo dục quan tâm tới chiều kích nhân vị nên EBSC luôn nhắm tới giáo dục đức hạnh, nhân cách cho các em. Có thể đây là điều khác với giáo dục bên ngoài. Quý cha, quý sơ, quý thầy cố gắng đồng hành với các con từ giờ cầu nguyện, giờ học, giờ ăn, giờ làm công tác chung hay giờ thể thao. Có những em, đến giờ làm công tác chung không bao giờ tham gia cùng các thành viên khác trong đội mà trốn đi một nơi nào đó. Vậy nên, các thầy đã nhắc nhở để các em biết các em cần phải có trách nhiệm trong những công việc chung, không được ích kỉ, phải biết bác ái, cộng tác với người khác. Ở EBSC, các em được làm những việc bếp núc, dọn dẹp mà bình thường không mấy khi các em phải làm vì là các bạn nam và lại là những bạn sống nơi thành phố. Nhiều em, khi nhặt rau, không biết tên một loại rau nào, cho dù đó là những loại phổ biến nhất. Hầu hết, các em không biết sơ chế một loại rau, củ, thịt… nào. Nhưng khi được chỉ dạy và hướng dẫn, các em rất hứng thú. Cũng vì là các bạn nam nên khi làm việc gì xong, các em chưa biết phải cất đồ, sắp xếp cho gọn gàng. Nào là dao, nạo, chổi, chậu, rổ… Đây là điều cần phải kiên nhẫn với các em nhất.
Hơn nữa, vào mỗi cuối tuần, các em được tham gia các hoạt động ngoài trời và tham quan các điểm văn hóa của thành phố. Đây là cơ hội để củng cố tình liên đới trong các em. Các em được mời gọi nghĩ tới lợi ích, nhu cầu, khó khăn của các thành viên trong đội trước khi nghĩ tới mình. Có em, dù đã học lớp 9, nhưng chưa bao giờ phải sống xa bố mẹ, nên khi vào EBSC, em khóc nhớ bố mẹ. Khi các bạn chơi thể thao, em đó thường chỉ ngồi làm việc gì đó một mình. Nhưng cùng với đó, trong đội của em này, có một em dù mới chỉ là học sinh lớp 6, em ấy đã luôn quan tâm hỏi han, cố gắng giúp anh hòa nhập được với mọi người. Bên cạnh ấy, với những buổi tham quan cuối tuần như vậy, ban huấn luyện mong muốn các em biết ơn bố mẹ, thầy cô và những người đang hướng dẫn các con trong EBSC. Đó cũng chính là tinh thần giáo huấn xã hội của giáo hội mong muốn: “Nguyên tắc liên đới đòi hỏi con người hôm nay phải ngày càng nhận thức rõ hơn rằng họ chính là người mắc nợ xã hội mà trong đó họ là thành viên.”[9].
Không chỉ giáo dục toàn diện nơi từng nhân vị, nơi EBSC có một điều thực sự khiến con học hỏi được nhiều. Đó chính là sự giáo dục bằng gương mẫu. Đức Thánh Cha Phanxico cũng đã nhấn mạnh điều này: “Giáo dục tốt nhất không phải chỉ là truyền đạt kiến thức mà là sống chứng nhân của những giá trị mà chúng ta giảng dạy” [10]. Điều này nghĩa là nhà giáo dục phải là những mẫu gương đức tin và lòng nhân ái. Ban đầu, khi họp chuẩn bị cho trại hè, cha Anton có đề nghị là không nhờ người nấu bếp, chính những người trong ban huấn luyện gồm cha, hai sơ, bốn thầy đã thay nhau nấu bếp. Lúc đó, con không đồng ý vì chỉ có bằng ấy người mà phải dạy ba lớp, quản lý, đồng hành với các em trong mọi giờ, dọn dẹp… mà giờ lại nấu bếp nữa thì thực sự là không còn thời gian để soạn bài. Nhưng chính cha Anton đã nói “chúng ta phải là những người làm gương trong tất cả mọi việc”. Và quả thực con thấy điều này đã thực sự đánh động các em, vì có nhiều em khi xuống bếp dọn bàn ăn thì thấy cha, các sơ, hay các thầy làm bếp thì rất lấy làm lạ và nói “sao cha có thể nấu bếp được?” Các em chưa thấy thế bao giờ. Vì vậy, các em càng khâm phục và biết trân quý mọi điều EBSC đang làm cho các em.
Cuối cùng, vì giáo dục công giáo gắn liền với phẩm giá con người trong tư cách là con cái Thiên Chúa, nên môi trường giáo dục phải là nơi học sinh, sinh viên không những chỉ học để làm việc mà còn học để sống, để yêu thương và phục vụ. Như Đức Thánh Cha Phanxico khẳng định: “Giáo dục công giáo phải giúp học sinh hiểu rằng tri thức không chỉ là mục tiêu tự thân mà còn là công cụ để họ có thể phục vụ người khác, trở thành những người kiến tạo hòa bình, công lý và chứng nhân sống động của Tin Mừng” [11]. Quả thật, điều này không hề dễ dàng. Trong phạm vi nhỏ bé như EBSC, làm sao để giúp các em biết yêu thương nhau, giúp đỡ nhau, phục vụ nhau đã là điều rất khó. Vì tính tự nhiên của các em là những đứa trẻ thành phố luôn để bố mẹ và những người khác phục vụ trong mọi vấn đề, các em coi đó là điều tất nhiên; nên các em không bao giờ nghĩ cần phải phục vụ người khác. Tuy nhiên, khi đã nhận được sự hướng dẫn trong EBSC, các em biết được: chỉ với những việc dù rất nhỏ bé như rửa bát, nhặt rau, quét nhà… là các em cũng đã đang phục vụ người khác. Và tất cả các công việc các em hợp lại chính là vì công ích chung.
Như vậy, với những gì con đã được trải nghiệm trong EBSC thật là hữu ích. Nó giúp đặt nền tảng cho những công việc mục vụ của con sau này, đặc biệt trong lãnh vực giáo dục. Quả đúng như vậy, giáo dục phải hướng tới NHÂN VỊ, hướng tới phát triển toàn diện con người, không chỉ về mặt trí tuệ mà còn về mặt đức hạnh và đời sống đức tin [12], phải trở thành những mẫu gương sống động của những gì chúng ta muốn học sinh của mình trở thành. Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức, mà còn hình thành các giá trị, chân lý giúp con người biết yêu thương và sống vì lợi ích chung.
[1] Hội đồng Giáo hoàng về Công lý và Hòa bình, “Tóm lược Giáo huấn xã hội của Giáo hội”, số 108.
[2] Công đồng Vatican II, Hiến chế Mục vụ “Gaudium et Spes”, 07/12/1965, số 24, trong Các Văn Kiện Công Đồng Vatican II, soạn giả Hội Đồng Giám Mục Việt Nam (Hà Nội: NXB Tôn giáo, 2022).
[3] Docat số 47
[4] Công đồng Vatican II, Hiến chế Mục vụ “Gaudium et Spes”, số 3.
[5] Công đồng Vatican II, Tuyên ngôn về giáo dục Kitô giáo Gravissimum Educationis, 28/10/1965, số 1, trong Các Văn Kiện Công Đồng Vatican II, soạn giả Hội Đồng Giám Mục Việt Nam (Hà Nội: NXB Tôn giáo, 2022).
[6] Gm Phêrô Nguyễn Văn Khảm, “Giáo hội và sứ vụ giáo dục” (ngày 26 tháng 06 năm 2020), https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/giao-hoi-va-su-vu-giao-duc-40202
[7] Công đồng Vatican II, Tuyên ngôn về giáo dục Kitô giáo Gravissimum Educationis, số 1
[8] X. Gm Phêrô Nguyễn Văn Khảm, “Giáo hội và sứ vụ giáo dục”.
[9] “Tóm lược Giáo huấn xã hội của Giáo hội”, số 195
[10] Lm Giuse Phạm Đình Ngọc, SJ, “Giáo dục Kitô giáo theo Đức Giáo Hoàng Phanxico”, (ngày 18 tháng 09 năm 2024), https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/giao-duc-kito-giao-theo-duc-giao-hoang-phanxico
[11] Ibid.
[12] X. https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccatheduc/documents/rc_con_ccatheduc_doc_19880407_catholic-school_en.html
— Mary Magdalene, C.M.R —